Tijdens een van de beroemde boekenmarkten in Dordrecht vond (mijn lief) Tristan voor mij een klein juweeltje: het boek “The Clans and Tartans of Scotland” van Robert Bain, voor het eerst uitgegeven in 1938. Dat inspireerde me om toch nog eens dieper te duiken in de rijke geschiedenis van de Schotse ruit of tartan, zoals de Schotten het noemen.
Een stukje Schotse ruiten-historie
Volgens Bain beschreven Romeinse schrijvers al hoe de vroege Keltische stammen bekend stonden om hun prachtig geweven wollen stoffen, vol kleur en vakmanschap. Die liefde voor weven en kleur bleef door de eeuwen heen bewaard in Schotland. De garens werden geverfd met kleurstoffen uit planten, wortels, bessen en boomschors, wat zorgde voor die karakteristieke, rustige natuurlijke tinten.
De kilt, het bekendste kledingstuk van tartan, ontstond uit een groot stuk wollen stof dat om het lichaam werd gewikkeld en vastgezet met een riem. Deze eenvoudige kilt had veel voordelen, omdat hij op verschillende manieren gedragen kon worden. Het bovenste deel kon over de schouder geslagen worden en als cape dienen. Hij was erg geschikt om als deken te gebruiken en er mee in de open lucht te slapen. Dankzij de stevigheid van de vaak door gebruik vervilte wol kon hij dienen als een soort schild tijdens gevechten, door de niet gebruikte stof om de linkerarm te wikkelen. Door de verschillen in kleur en ruit waren ook tijdens gevechten de clans herkenbaar.
Wol was (en is!) bovendien een wondermateriaal: wol heeft een isolerend vermogen (warm in de winter, koel in de zomer). Wol kan veel vocht uit de lucht opnemen zonder zelf vochtig aan te voelen. Met de vroegere productie methode bleef er nog wat schapenvet achter in de wol en was de stof zelfs waterafstotend. Geen overbodige luxe in het regenachtige Schotse klimaat.
Van district tot identiteit
Oorspronkelijk waren tartans eenvoudige ruiten in twee of drie kleuren, die voortkwamen uit de planten, wortels, bessen en bomen die voorkwamen in het leef- en woongebied van de makers of wevers van deze tartans. Deze eenvoudige ruiten waren lokale of district tartans en werden gedragen door mensen uit het district of gebied waar de stof geweven werd. Aangezien de mensen die in een bepaald gebied of district woonden in het algemeen lid waren van dezelfde clan, was hun district tartan in feite een clan tartan.
Wevers legden hun patronen zorgvuldig vast met houten “pattern sticks”, waarop de kleur en volgorde van elke draad stond genoteerd. Het is bekend dat deze “pattern sticks” werden gebruikt als gids voor de wevers. Ook werden de gemaakte tartans vastgelegd en bijgehouden op een manier dat de mensen uit ieder district konden worden geïdentificeerd aan de hand van de ruit of tartan die ze droegen.
Deze precieze kennis ging helaas grotendeels verloren toen het dragen van tartan tussen 1746 en 1785 verboden werd. De houten pattern sticks raakten kwijt (of verrot), de stoffen vergingen en veel van de wevers hebben hun kennis mee het graf in genomen. Gelukkig leeft de traditie voort: tegenwoordig worden officiële tartans geregistreerd bij het Lyon Court Register in Schotland. Tartans worden daarin beschreven naar het doel waar ze hun naam aan danken.
Trend en traditie
Elk najaar hoop ik opnieuw op een modeseizoen vol Schotse ruiten. En dit jaar lijkt het erop dat mijn wens uitkomt — de trendreports voor deze winter voorspellen een ware tartan revival.
Ik ben zelf namelijk echt een wol liefhebben. Ik hou van alle fijne natuurlijke eigenschappen van wol. Deze eigenschappen zijn allemaal samen nog steeds niet na te maken in nieuwe technologisch ontwikkelde materialen. Warm, ademend, duurzaam, en eerlijk gezegd: ik hou zelfs van dat beetje ‘kriebel’ en de geur van echt schaap. Dus kies ik altijd voor echte wol.
Wat ik het mooiste vind aan Schotse ruiten? De veelzijdigheid. Van chique gelegenheid tot boswandeling, van preppy tot punky — met tartan kun je alle kanten op.
Maar boven alles betekent de heropleving van de Schotse ruit voor mij het voortbestaan van een lijstje eeuwenoude ambachten:
- het houden van schapen het liefst in een kudde met een echte herder (met honden).
- het traditionele scheren van schapen.
- het traditionele spinnen van wol.
- het traditionele verven van wol (het liefst met natuurlijke kleurstoffen).
- het traditionele weven van schotse ruiten (zoals dat bij een van de weinige overgebleven tartan mill op de wereld nog gebeurd).
- en het met zorg ontwerpen (en maken) van kledingstukken (met ruiten die netjes door moeten lopen nog niet gemakkelijk) waarin die traditie voortleeft.
Hoe draag jij jouw tartan?
Het dragen van een Schotse ruit vraagt misschien soms een beetje lef, maar dat maakt het juist zo interessant! Deel jouw stijl in de comments en ontdek meer inspiratie op Modarium.nl.
Meer weten>
Mijn inspiratie voor dit artikel komt grotendeels uit “The Clans and Tartans of Scotland” van Robert Bain (1938). D it prachtige naslagwerk over de geschiedenis van de Schotse ruit is soms nog tweedehands verkrijgbaar via Boekwinkeltjes.nl, Abebooks, amazon.com, bol.com of deslegte.com
Voor wie na Bain ook een hedendaagse blik wil op tartan, is The Complete Book of Tartan van Iain Zaczek een mooie aanvulling: een rijk geïllustreerd boek dat laat zien hoe deze eeuwenoude ruiten vandaag de dag nog steeds ontworpen, geregistreerd en gedragen worden. (Lorenz Books, 2009) ISBN-13: 978-0754819813
De Ruit Regeert: Tartan en Plaid als Must-Have voor Winter 2025/2026
Nieuwsgierig geworden?
Wil je weten wat de mooiste ruiten van dit seizoen zijn, of hoe je zelf een tartanpatroon ontwerpt? Blijf Modarium volgen of abonneer je in de sidebar, dan mis je geen enkel stukje modegeschiedenis met een modern randje.
Wij hanteren het citaatrecht en gebruiken beelden alleen indien noodzakelijk voor de inhoud. Mocht u van mening zijn dat een beeld onjuist is gecrediteerd of buiten deze kaders valt, neem dan contact met ons op via , dan beoordelen we het en passen het indien nodig aan.
